انتخاب روغن گیربکس مناسب برای خودروهای اتومات

صنعت روانکارهای خودرو در ایران طی سال‌های اخیر با تحولاتی بنیادین روبرو شده است که ریشه در تغییر ساختار ناوگان حمل‌ونقل از سیستم‌های انتقال قدرت دستی به سمت گیربکس‌های اتوماتیک دارد. این گذار فنی، تقاضا برای سیالات انتقال قدرت خودکار (Automatic Transmission Fluids – ATF) را به شکلی بی‌سابقه افزایش داده و پیچیدگی‌های انتخاب محصول مناسب را برای صاحبان خودرو، مدیران ناوگان و تکنسین‌های فنی دوچندان کرده است. در حالی که در گذشته انتخاب یک واسکازین ساده برای گیربکس‌های دستی تنها بر پایه گرید گرانروی صورت می‌گرفت، امروزه روغن گیربکس اتوماتیک به عنوان یک سیال هیدرولیک پیشرفته عمل می‌کند که وظایف متعددی از جمله انتقال قدرت، خنک‌کاری، روانکاری دنده‌ها و کنترل دقیق شیرهای برقی را بر عهده دارد.

بازار ایران به دلیل حضور گسترده خودروهای چینی با تکنولوژی‌های متفاوت (مانند CVT و DCT)، محصولات داخلی نوین (نظیر تارا و شاهین اتوماتیک) و خودروهای وارداتی کره‌ای و ژاپنی، به محیطی چندلایه تبدیل شده است که در آن استفاده از روغن اشتباه می‌تواند منجر به خسارات مالی سنگین و توقف عملیاتی خودرو شود. تحلیل دقیق پارامترهای شیمیایی و فیزیکی روانکارها، درک استانداردهای جهانی نظیر Dexron و Mercon و شناخت دقیق برندهای موجود در بازار داخلی اعم از تولیدات شرکت‌های بزرگی چون نفت بهران و ایرانول و محصولات تخصصی عرضه‌شده توسط مراجعی چون سیال پیشرو ایرانیان (sayalco.ir)، پیش‌نیاز اصلی برای نگهداری بهینه از سیستم‌های انتقال قدرت است. این گزارش به بررسی جامع مبانی فنی، دسته‌بندی‌های تخصصی و راهکارهای عملیاتی برای انتخاب بهترین روانکار در اکوسیستم خودرویی ایران می‌پردازد.

تعریف و عملکرد گیربکس اتومات

گیربکس اتوماتیک برخلاف نوع دستی که بر پایه درگیری مستقیم چرخ‌دنده‌ها توسط راننده عمل می‌کند، سیستمی هوشمند و هیدرولیک است که وظیفه تغییر نسبت دنده‌ها را با توجه به سرعت خودرو، دور موتور و بار وارده به صورت خودکار انجام می‌دهد. قلب تپنده این سیستم، روغن گیربکس یا ATF است که نقش سیال عامل را ایفا می‌کند. در گیربکس‌های اتوماتیک سنتی (AT)، قدرت موتور از طریق قطعه‌ای به نام مبدل گشتاور (Torque Converter) که با روغن پر شده است، به گیربکس منتقل می‌شود. در اینجا روغن وظیفه انتقال انرژی جنبشی را بر عهده دارد که این فرآیند با تولید حرارت بسیار بالایی همراه است.

مکانیسم عملکرد در گیربکس‌های مدرن‌تر متفاوت است؛ به عنوان مثال، در گیربکس‌های متغیر پیوسته (CVT)، انتقال قدرت از طریق یک تسمه فلزی و دو پولی متغیر صورت می‌گیرد که در آن روغن باید اصطکاک لازم برای جلوگیری از لغزش تسمه را فراهم آورد. در مقابل، گیربکس‌های دوکلاچه (DCT) از دو مجموعه کلاچ مجزا برای دنده‌های زوج و فرد استفاده می‌کنند که نیاز به روانکاری سریع و دفع حرارت لحظه‌ای دارند. در تمامی این سیستم‌ها، روغن گیربکس باید دارای شاخص گرانروی بسیار بالایی باشد تا در دماهای پایین به سرعت جاری شده و در دماهای عملیاتی بالا (فراتر از ۱۰۰ درجه سانتی‌گراد) پایداری خود را حفظ کند. روانکار در این مجموعه به عنوان یک سیستم تمیزکننده نیز عمل کرده و ذرات ناشی از سایش را به سمت فیلتر هدایت می‌کند تا از گرفتگی مجاری باریک “ساعت” یا بلوک هیدرولیک گیربکس جلوگیری شود.

پارامترهای کلیدی در انتخاب روغن گیربکس اتومات

انتخاب یک روانکار تخصصی فراتر از بررسی برند یا قیمت است و مستلزم تحلیل دقیق پارامترهای آزمایشگاهی است که مستقیماً بر طول عمر تجهیزات اثر می‌گذارند.

ویسکوزیته و پایداری برشی

گرانروی یا ویسکوزیته در روغن‌های گیربکس اتوماتیک بسیار کمتر از روغن‌های دنده دستی است. این رقت به منظور تسهیل حرکت سیال در مجاری میکرونی شیرهای برقی و پاسخ‌دهی سریع سیستم هیدرولیک طراحی شده است. پارامتر بحرانی در اینجا “پایداری برشی” است؛ یعنی توانایی مولکول‌های روغن در حفظ ساختار خود تحت فشارهای مکانیکی شدید دنده‌ها. روغن‌های با کیفیت پایین تحت فشار شکسته شده و گرانروی خود را از دست می‌دهند که منجر به افت فشار هیدرولیک و “تقه زدن” گیربکس می‌شود.

اصلاح‌کننده‌های اصطکاک (Friction Modifiers)

این مواد افزودنی شیمیایی وظیفه تنظیم ضریب اصطکاک در صفحات کلاچ را بر عهده دارند. در گیربکس‌های اتوماتیک، کلاچ‌ها باید به نرمی درگیر شوند تا راننده احساس ضربه نکند (خاصیت Anti-Shudder). با این حال، در سیستم‌هایی مانند CVT، روغن باید اصطکاک فلز به فلز را به گونه‌ای مدیریت کند که تسمه روی پولی‌ها سر نخورد، در حالی که در سیستم‌های AT معمولی، هدف کاهش حداکثری اصطکاک برای افزایش راندمان است.

مقاومت در برابر اکسیداسیون و کنترل لجن

دمای بالا دشمن اصلی ATF است. هر ۲۰ درجه افزایش دمای روغن فراتر از حد مجاز، عمر آن را به نصف کاهش می‌دهد. روغن‌های پایه سنتتیک که در محصولات نوین بازار ایران همچون سری MVLV به کار می‌روند، مقاومت اکسیداسیون بسیار بالاتری نسبت به روغن‌های معدنی قدیمی دارند و از تشکیل لجن و ورنیش که باعث قفل شدن سوپاپ‌های گیربکس می‌شود، جلوگیری می‌کنند.

دسته‌بندی روغن گیربکس اتومات

روغن‌های ATF بر اساس استانداردهای شرکت‌های مادر تولیدکننده گیربکس (OEM) دسته‌بندی می‌شوند که شناخت آن‌ها برای هر تکنسین ضروری است.

استانداردهای Dexron و Mercon

این استانداردها که توسط جنرال موتورز و فورد تدوین شده‌اند، پایه بسیاری از تاییدیه های جهانی هستند.

• Dexron II و III: روغن‌هایی با ویسکوزیته بالاتر که برای گیربکس‌های قدیمی (۴ و ۵ سرعته) استفاده می‌شوند. امروزه Dexron IIIH یکی از پرمصرف‌ترین گریدها در ایران برای خودروهایی نظیر پژو ۲۰۶ و محصولات قدیمی‌تر هیوندای است.

• Dexron VI: نسل جدید با ویسکوزیته پایین (Low Viscosity) که برای گیربکس‌های ۶ سرعته و بالاتر طراحی شده است. این روغن پایداری حرارتی دو برابری نسبت به نسخه III دارد.

استانداردهای آسیایی (SP-III, SP-IV, Toyota WS)

خودروهای کره‌ای و ژاپنی از استانداردهای اختصاصی خود پیروی می‌کنند.

• SP-III: رایج در خودروهای هیوندای و کیا پیش از سال ۲۰۱۰.

• SP-IV: مخصوص گیربکس‌های ۶ سرعته نوین. نکته حیاتی این است که SP-IV با نسخه قبلی خود (SP-III) قابل جایگزینی یا اختلاط نیست و استفاده اشتباه منجر به لرزش‌های شدید در توربین می‌شود.

• Toyota WS (World Standard): استاندارد غالب در گیربکس‌های آیسین (Aisin) که در بسیاری از خودروهای چینی و تویوتاهای موجود در بازار ایران به کار رفته است.

روغن‌های اختصاصی CVT و DCT

این روغن‌ها به دلیل ساختار مکانیکی کاملاً متفاوت این گیربکس‌ها، به هیچ عنوان با ATF معمولی قابل جایگزینی نیستند. روغن CVT باید پایداری بسیار بالایی در برابر فشار داشته باشد تا زنجیر یا تسمه فلزی را تحت حمایت قرار دهد. روغن‌های DCT نیز برای مدیریت کلاچ‌های دوگانه “تر” طراحی شده‌اند که نیاز به خنک‌کاری مداوم دارند.

محصولات پیشنهادی روغن گیربکس اتومات

شرکت سیال پیشرو ایرانیان به عنوان یکی از مراجع تامین روانکارهای تخصصی، سبد محصولات متنوعی را ارائه می‌دهد که تحلیل مشخصات فنی آن‌ها دیدگاه خوبی به متخصصان می‌دهد.

بررسی برند زنون (Xenon)

محصولات برند زنون در بازار ایران به دلیل انطباق با نیازهای خودروهای رایج، جایگاه ویژه‌ای یافته‌اند.

• Xenon ATF CVT: این روغن با فرمولاسیون تمام سنتتیک، برای گیربکس‌های CVT-SP3 و مدل‌های مشابه طراحی شده است. ویژگی برجسته آن کاهش لرزش (Anti-shudder) و محافظت پیشرفته از تسمه‌ها و پولی‌هاست.

• Xenon ATF AL4: تخصصی‌ترین انتخاب برای گیربکس‌های خانواده AL4 (پژو ۲۰۶، ۲۰۷، مگان). این روغن با استانداردهای LT 71141 سازگار بوده و عملکرد نرم تعویض دنده را تضمین می‌کند.

• Xenon ATF DCT: برای خودروهایی با کلاچ دوگانه که نیاز به پایداری اصطکاکی بسیار دقیق دارند، این محصول پیشنهاد می‌شود.

بررسی برندهای لوبرین و پرتکس

• Lubrin ATF VI: روغنی تمام سنتتیک با عملکرد بالا که مطابق با استاندارد Dexron-VI جنرال موتورز تولید شده است. این محصول برای خودروهای جدید داخلی مانند تارا و دنا پلاس توربو اتوماتیک که از گیربکس‌های ۶ سرعته بهره می‌برند، بسیار مناسب است. از ویژگی‌های آن می‌توان به جریان روان در دمای منفی ۴۸ درجه اشاره کرد.

• Perteks ATF VI: این روغن نیز با تمرکز بر استانداردهای مدرن (Toyota WS, SP-IV) تولید شده و برای گیربکس‌های کم‌مصرف نسل جدید بهینه‌سازی شده است. شاخص گرانروی بالای این محصول باعث ثبات عملکرد در ترافیک‌های سنگین شهرهای بزرگ ایران می‌شود.

برندهای داخلی: نفت بهران و ایرانول

باید اشاره کرد که بهران و ایرانول ستون‌های اصلی بازار روانکار در ایران هستند.

• بهران اتوماتیک MVLV: محصولی استراتژیک که برای گیربکس‌های ۶ سرعته طراحی شده و استانداردهای متعددی از جمله Toyota WS، Honda DW-1 و Mitsubishi J3 را پوشش می‌دهد. گرانروی این روغن در ۱۰۰ درجه سانتی‌گراد برابر ۵.۶ cSt است که آن را در زمره روغن‌های “کم ویسکوزیته” قرار می‌دهد.

• ایرانول ATF CVT: گزینه‌ای مطمئن برای خودروهای دارای گیربکس متغیر پیوسته که نیاز به تاییدیه های Nissan NS-2 و Toyota TC دارند.

راهنمای انتخاب روغن گیربکس اتومات مناسب برای خودروهای اتومات ایرانی

در این بخش، بر اساس داده‌های فنی، بهترین گزینه‌ها برای خودروهای پرتیراژ بازار ایران ارائه می‌شود.

محصولات ایران‌خودرو و سایپا

گیربکس‌های استفاده شده در محصولات جدید داخلی معمولاً از شرکت DAE یا Punch هستند.

• تارا و دنا پلاس توربو اتومات: این خودروها از گیربکس ۶ سرعته DAE استفاده می‌کنند. روغن مناسب برای آن‌ها باید دارای استاندارد Dexron-VI یا AW-1 باشد. محصولاتی نظیر Lubrin ATF VI یا بهران MVLV گزینه‌های برتر هستند.

• شاهین اتوماتیک و کوییک/ساینا اتومات: این خودروها به گیربکس CVT مجهز هستند. استفاده از روغن با استاندارد Punch EZL 799A یا Nissan NS-2 ضروری است. روغن‌هایی مانند Xenon CVT یا ایرانول CVT برای این دسته پیشنهاد می‌شوند.

• پژو ۲۰۶، ۲۰۷ و رنو ساندرو: گیربکس محبوب AL4 در این خودروها نیاز به روغن با استاندارد LT 71141 دارد. بهران اتوماتیک و Xenon AL4 از جمله گزینه‌های تست شده در بازار هستند.

خودروهای چینی (مدیران خودرو، کرمان موتور، بهمن موتور)

خودروهای چینی تنوع گیربکس بسیار بالایی دارند.

• چانگان CS35: دارای گیربکس ۴ سرعته آیسین. روغن پیشنهادی آن ATF T-IV یا Toyota WS است. حجم کل روغن حدود ۵.۸ لیتر می‌باشد.

• جک S5 و تیگو ۷: اغلب از گیربکس‌های DCT (دوکلاچه) استفاده می‌کنند که نیاز به روغن مخصوص DCT دارند.

• تیگو ۵ و آریزو ۵: مجهز به گیربکس CVT هستند که حتماً باید از روغن‌های سری NS-2 یا NS-3 در آن‌ها استفاده شود.

بررسی اشتباهات رایج و آسیب‌های احتمالی

یکی از چالش‌های اصلی در حوزه خدمات خودرویی ایران، وجود باورهای غلط فنی است که منجر به تخریب گیربکس می‌شود.

باور غلط: “روغن گیربکس اتومات مادام‌العمر است”

بسیاری از سازندگان در دفترچه‌های خود عبارت “Fill for Life” را به کار می‌برند. اما در شرایط اقلیمی ایران (ترافیک‌های سنگین، دمای بالای ۴۰ درجه و شیب‌های تند جاده‌ای)، روغن به سرعت دچار تخریب حرارتی می‌شود. واقعیت فنی این است که هیچ روغنی مادام‌العمر نیست و باید بین ۴۰ تا ۶۰ هزار کیلومتر تعویض شود.

اختلاط روغن‌های قدیمی و جدید

در تعویض روغن دستی، تنها حدود ۵۰ درصد روغن از کارتل خارج می‌شود و مابقی در داخل توربین (مبدل گشتاور) باقی می‌ماند. ریختن روغن نو روی روغن سوخته و اکسید شده قبلی، باعث می‌شود روغن جدید در کمتر از ۵۰۰۰ کیلومتر خاصیت خود را از دست بدهد. بهترین روش، تعویض کامل با دستگاه ساکشن است.

استفاده از روغن ATF به جای CVT (و بالعکس)

این فاجعه‌بارترین اشتباه ممکن است. روغن‌های ATF دارای مواد افزودنی لغزنده برای کلاچ‌ها هستند، در حالی که گیربکس CVT برای جلوگیری از لغزش تسمه نیاز به اصطکاک کنترل شده دارد. استفاده از ATF در CVT باعث سر خوردن تسمه و خرد شدن پولی‌ها در مدت زمانی کوتاه می‌شود.

نادیده گرفتن فیلتر روغن گیربکس

گیربکس‌های اتوماتیک دارای فیلترهای داخلی یا خارجی هستند. فیلتر گرفته باعث افت فشار روغن شده و این افت فشار منجر به سوختن صفحات کلاچ و ایجاد صدای “زوزه” در گیربکس می‌شود. تعویض فیلتر در هر بار تعویض روغن (به خصوص در خودروهایی مانند سوزوکی و چانگان) الزامی است.

نکات نگهداری، آنالیز و چک‌لیست دوره‌ای

برای مدیران ناوگان و صاحبان خودرو، اجرای یک چک‌لیست منظم می‌تواند عمر گیربکس را تا ۳۰۰ درصد افزایش دهد.

تست فیزیکی روغن (رنگ و بو)

تکنسین‌ها باید به طور مرتب روغن را از طریق گیج (در صورت وجود) بررسی کنند:

• قرمز شفاف: وضعیت عالی.

• قهوه‌ای تیره: روغن اکسید شده و باید تعویض شود.

• سیاه با بوی سوختگی: نشانه سوختن صفحات کلاچ؛ تعویض روغن ممکن است مشکل را حل نکند و نیاز به باز کردن گیربکس باشد.

• صورتی کدر (شیری): نشانه ورود آب رادیاتور به گیربکس (خرابی خنک‌کن روغن). این وضعیت یک وضعیت اضطراری است.

تحلیل لرزش و صدای “تقه” (Shudder Analysis)

اگر خودرو در هنگام تعویض دنده دچار لگد زدن (Kicking) می‌شود، ابتدا باید سطح روغن چک شود. کمبود حتی نیم لیتر روغن باعث فرار فشار در شیرهای برقی می‌شود. همچنین کثیفی روغن باعث دیر درگیر شدن دنده‌ها و لرزش در ابتدای حرکت می‌شود.

چک‌لیست دوره‌ای پیشنهادی

۱. هر ۵,۰۰۰ کیلومتر: بازدید نشتی روغن از زیر خودرو و اتصالات رادیاتور خنک‌کن.

۲. هر ۱۰,۰۰۰ کیلومتر: بررسی سطح روغن از طریق گیج یا پیچ چک در دمای عملیاتی.

۳. هر ۴۰,۰۰۰ تا ۵۰,۰۰۰ کیلومتر: تعویض کامل روغن و فیلتر با دستگاه ساکشن.

۴. سالانه: شستشوی رادیاتور خنک‌کننده روغن برای جلوگیری از افزایش دمای سیال.

بخش فنی اختصاصی: مقایسه عمیق روانکارهای مدرن

در این بخش، تفاوت‌های ساختاری میان روانکارهای مختلف برای درک عمیق‌تر متخصصان تحلیل شده است.

مقایسه ATF CVT، DCT و MVLV

این سه دسته، ستون‌های اصلی خودروهای مدرن در ایران هستند. روغن‌های MVLV (Multi-Vehicle Low Viscosity) در واقع تلاشی برای استانداردسازی هستند تا یک روغن بتواند همزمان چندین تاییدیه (مانند Dexron VI و SP-IV) را پاس کند. این روغن‌ها به دلیل ویسکوزیته بسیار پایین، باعث کاهش اصطکاک داخلی و بهبود مصرف سوخت می‌شوند.

در مقابل، روغن‌های CVT دارای پایداری لرزشی بسیار بالاتری هستند تا پدیده “ماکرو-لغزش” در تسمه را کنترل کنند. روغن‌های DCT نیز از نظر شیمیایی به روغن‌های دنده دستی شباهت بیشتری دارند اما با قابلیت انتقال حرارت فوق‌العاده سریع برای خنک‌کاری کلاچ‌ها.

جدول خلاصه مقایسه فنی روانکارها

نقش روغن گیربکس در سیستم‌های ریتاردر هیدرولیکی

برای مدیران ناوگان خودروهای سنگین، درک نقش روغن گیربکس در ریتاردر (Retarder) یا اینتاردر ضروری است. در این سیستم‌ها، روغن به عنوان عامل ایجاد اصطکاک هیدرولیکی برای کاهش سرعت عمل می‌کند. افزایش دمای روغن در هنگام استفاده از ریتاردر بسیار شدید است، لذا استفاده از روغن‌های با شاخص گرانروی بالا و پایداری حرارتی عالی (مانند روغن‌های هیدرولیک ۳۰/۱۰ مخصوص ریتاردر) برای جلوگیری از تبخیر و افت توان ترمزگیری حیاتی است.

جمع‌بندی و توصیه‌های نهایی

نگهداری از گیربکس اتوماتیک در ایران به دلیل شرایط خاص اقتصادی و محیطی، نیازمند رویکردی وسواس‌گونه است. انتخاب روغن مناسب، تنها هزینه نیست، بلکه یک سرمایه‌گذاری برای جلوگیری از هزینه‌های تعمیراتی است که گاه تا ۲۰ درصد ارزش کل خودرو را شامل می‌شود.

توصیه‌های عملیاتی برای ذینفعان:

۱. برای صاحبان خودرو: هرگز به “مادام‌العمر” بودن روغن اعتماد نکنید. دفترچه راهنمای خودرو مرجع نهایی شماست، اما در ترافیک ایران، زمان تعویض را ۳۰ درصد زودتر از موعد پیشنهادی سازنده در نظر بگیرید. ۲. برای مکانیک‌ها و اتوسرویس‌ها: سرمایه‌گذاری بر روی دستگاه‌های تعویض روغن اتوماتیک (ساکشن) و ابزارهای عیب‌یابی (دیاگ) برای تنظیم مجدد فشار روغن (Reset Adaptation) پس از تعویض، وجه تمایز شما در بازار خواهد بود.

۳. برای مدیران ناوگان: استفاده از روغن‌های چندمنظوره با کیفیت بالا مانند بهران MVLV یا محصولات تخصصی عرضه شده در sayalco.ir می‌تواند هزینه‌های انبارداری را کاهش داده و همزمان ایمنی قطعات را در خودروهای مختلف تضمین کند.

در نهایت، گیربکس اتوماتیک با روغن زنده است. درک زبان این سیال از طریق بررسی رنگ، بو و رفتار حرکتی خودرو، هنر یک متخصص واقعی است که از استهلاک سرمایه‌های ملی در بخش حمل‌ونقل جلوگیری می‌کند. انتخاب هوشمندانه امروز، تضمین‌کننده حرکت بی‌صدا و پرقدرت در جاده‌های فرداست.