راهنمای فنی و جامع انتخاب روغن آسانسور | پخش عمده روغن آسانسور

اهمیت روانکاری تخصصی در زیرساخت آسانسورهای هیدرولیک

آسانسورهای هیدرولیک ستون فقرات جابه‌جایی عمودی در بسیاری از ساختمان‌های مسکونی، تجاری و صنعتی با ارتفاع متوسط و کوتاه محسوب می‌شوند. عملکرد روان، ایمن، و دقیق این سیستم‌ها، که بر اساس اصل انتقال نیروی سیال تحت فشار کار می‌کنند، مستقیماً به کیفیت سیال کاری بستگی دارد. در این سیستم‌ها، روغن هیدرولیک تنها یک واسطه مکانیکی نیست، بلکه به عنوان یک جزء مهندسی حساس، نقشی کلیدی در حفظ سلامت پمپ، شیرآلات کنترل، و آب‌بندها ایفا می‌کند.

این گزارش تخصصی، به منظور ارائه یک راهنمای جامع و فنی، به بررسی مشخصات ضروری روغن‌های هیدرولیک آسانسور می‌پردازد. در بحث پخش عمده روغن آسانسور، درک صحیح معیارهای انتخاب، نه تنها یک اقدام فنی، بلکه یک تصمیم استراتژیک برای مدیریت هزینه‌های بلندمدت (Total Cost of Ownership – TCO) و به حداقل رساندن زمان خرابی (Downtime) سیستم است. انتخاب روانکار نامناسب یا غیر استاندارد می‌تواند منجر به سایش سریع قطعات گران‌قیمت شده، در حالی که استفاده از روغن استاندارد و باکیفیت، عمر مفید آسانسور را به شکل چشمگیری افزایش می‌دهد.

بخش ۱: مبانی فنی عملکرد روغن هیدرولیک در آسانسور

در یک سیستم آسانسور هیدرولیک، واحد قدرت (Power Unit) وظیفه پمپاژ روغن به داخل جک را بر عهده دارد تا کابین بالا برود. روغن هیدرولیک در این فرآیند چند وظیفه حیاتی را انجام می‌دهد که فراتر از صرف انتقال قدرت است.

۱.۱. روغن هیدرولیک چیست و در آسانسور چه وظیفه‌ای دارد؟

انتقال نیروی تراکم‌ناپذیر: وظیفه اصلی روغن، استفاده از خاصیت تراکم‌ناپذیری مایعات برای انتقال نیروی تولید شده توسط پمپ به سیلندر جک است.¹ این خاصیت بنیادین، حرکت دقیق و بدون لرزش کابین آسانسور را تضمین می‌کند. وجود هوا یا کف در روغن، به شدت این خاصیت تراکم‌ناپذیری را کاهش داده و باعث حرکت نامنظم (Jittering) یا توقف‌های غیر دقیق (Leveling Issues) می‌شود.³

وظایف مکانیکی و ترمودینامیکی کلیدی:

• روانکاری و ضد سایش: مهم‌ترین وظیفه روغن هیدرولیک، روانکاری قطعات متحرک با تلرانس پایین نظیر پمپ، شیرآلات کنترل، و پیستون‌ها است. افزودنی‌های ضد سایش (AW) در روغن‌های هیدرولیک استاندارد، یک لایه محافظ قوی ایجاد می‌کنند تا سایش فلز به فلز را کاهش داده و عمر مفید سیستم را افزایش دهند.² عدم وجود این لایه محافظ می‌تواند منجر به سایش سریع پمپ شود.⁴

• کنترل حرارت (خنک‌کاری): در طول عملکرد آسانسور، به ویژه در زمان پایین آمدن کابین یا بای‌پس فشار از طریق شیرهای کنترل، انرژی مکانیکی و فشار به حرارت تبدیل می‌شود.⁵ روغن هیدرولیک، با جذب این گرما از پمپ و شیرآلات، آن را به مخزن (که به عنوان یک مبدل حرارتی عمل می‌کند) منتقل می‌نماید.⁶ خنک‌کاری ناکافی می‌تواند به سرعت منجر به تخریب روغن و آسیب به آب‌بندها شود.⁷

• آب‌بندی: ویسکوزیته مناسب روغن، لایه‌ای نازک بین سطوح متحرک (مانند اسپول شیرها و محفظه پمپ) ایجاد می‌کند که از نشت داخلی (Internal Leakage) جلوگیری می‌نماید. نشت داخلی در صورت رقیق شدن روغن (کاهش ویسکوزیته) افزایش یافته و منجر به کاهش بازده و مشکل در توقف دقیق کابین در سطح طبقه می‌شود.⁴

• محافظت از زنگ زدگی و خوردگی: روغن باید حاوی افزودنی‌های ضد خوردگی باشد تا از اجزای داخلی فلزی سیستم در برابر رطوبت و اکسیژن محافظت کند.²

۱.۲. مکانیسم افزودنی‌ها: تضمین عملکرد تحت فشار

روغن‌های هیدرولیک مدرن نه تنها از روغن پایه با کیفیت (معمولاً پارافینیک معدنی) تشکیل شده‌اند ²، بلکه حاوی بسته‌های افزودنی تخصصی هستند که عملکرد حیاتی سیستم آسانسور را تضمین می‌کنند:

1. افزودنی‌های ضد سایش (AW): این مواد، که در گریدهای HLP و HM یافت می‌شوند، در هنگام افزایش فشار، با سطوح فلزی واکنش داده و یک لایه مقاوم شیمیایی ایجاد می‌کنند. این امر برای پمپ‌های پر فشار که بار کاری زیادی را تحمل می‌کنند، ضروری است.⁴

2. بهبود دهنده‌های شاخص گرانروی (VI Improvers): این مواد، به ویژه در روغن‌های HV، اطمینان می‌دهند که ویسکوزیته روغن با تغییر دما کمتر تغییر کند.² در آسانسور، این ویژگی حیاتی است تا دقت توقف کابین (Leveling) در یک روز کاری طولانی و گرم، به همان اندازه استارت اولیه در صبح سرد باشد.⁹

3. مواد ضد کف و رهاسازی هوا: کف کردن روغن، که می‌تواند ناشی از تلاطم شدید یا آلودگی باشد، هوا را وارد سیستم کرده و علاوه بر کاهش تراکم‌ناپذیری، پدیده کاویتاسیون را در پمپ تسریع می‌بخشد.² افزودنی‌های ضد کف (Anti-Foam) به سرعت حباب‌های هوا را آزاد می‌کنند تا از آسیب به پمپ جلوگیری شود.

۱.۳. تحلیل فنی: چرا استفاده از روغن ATF در آسانسورهای هیدرولیک ممنوع است؟

یک تصور اشتباه رایج این است که هر سیال قرمزی که برای انتقال قدرت استفاده می‌شود (مانند ATF)، برای آسانسور هیدرولیک نیز مناسب است. این تفکر به دلیل تفاوت‌های بنیادین در فرمولاسیون سیالات، کاملاً غلط و بسیار مخرب است.

روغن‌های ATF (Automatic Transmission Fluid)، از جمله انواع DEXRON یا MERCON، سیالاتی هستند که به طور خاص برای سیستم‌های گیربکس اتوماتیک یا فرمان هیدرولیک خودرو طراحی شده‌اند.⁶ اگرچه ATF وظایف روانکاری و انتقال نیرو را انجام می‌دهد، اما بسته افزودنی آن به گونه‌ای بهینه‌سازی شده است که خاصیت اصطکاکی خاصی (Friction Modifiers) را برای کلاچ‌های تر درون گیربکس فراهم کند.¹⁰

عدم تطابق بسته افزودنی با الزامات آسانسور: پمپ‌های آسانسور هیدرولیک، به ویژه پمپ‌های دنده‌ای یا پیستونی، تحت فشارهای بالاتری نسبت به یک سیستم فرمان خودرو کار می‌کنند و نیاز مبرمی به افزودنی‌های ضد سایش (AW) با دوز قوی دارند. ATF‌ها فاقد این دوز قوی هستند.⁶ استفاده از ATF در آسانسور منجر به سایش سریع پمپ، داغ شدن بیش از حد، و در نهایت خرابی پرهزینه واحد قدرت می‌شود. بنابراین، تأکید فنی قاطع بر این است که روغن ATF به هیچ عنوان نباید در آسانسورهای هیدرولیک استفاده شود.

بخش ۲: ویژگی‌های یک روغن هیدرولیک استاندارد برای آسانسور (اهمیت کیفی)

انتخاب روغن مناسب برای یک سیستم هیدرولیک آسانسور، فراتر از انتخاب یک گرید ویسکوزیته ساده است؛ پایداری روغن در برابر تغییرات محیطی و آلودگی، تعیین‌کننده طول عمر کل سیستم است.

۲.۱. ویسکوزیته سینماتیک و تأثیر آن بر دقت

ویسکوزیته، مهم‌ترین مشخصه فیزیکی روغن است که مقاومت آن در برابر جریان را در دمایی مشخص (معمولاً ۴۰ درجه سانتی‌گراد) نشان می‌دهد. در آسانسور، ویسکوزیته مناسب ضخامت کافی فیلم روغن را برای روانکاری و آب‌بندی داخلی تضمین می‌کند.⁴

عواقب ویسکوزیته خارج از محدوده:

1. ویسکوزیته پایین (روغن رقیق): اگر روغن بیش از حد رقیق شود (معمولاً در دمای کارکرد بالا)، فیلم روغن شکسته می‌شود و نشت داخلی در پمپ و شیرآلات افزایش می‌یابد.¹¹ این امر باعث می‌شود سیستم نتواند فشار لازم برای نگه داشتن دقیق کابین را حفظ کند (Leveling Failure)، و همچنین منجر به سایش فزاینده می‌شود.⁴

2. ویسکوزیته بالا (روغن غلیظ): اگر روغن بیش از حد غلیظ باشد (معمولاً در استارت سرد یا انتخاب اشتباه گرید)، مقاومت جریان در لوله‌ها افزایش می‌یابد. این وضعیت باعث کاهش بازده انتقال نیرو، کاهش سرعت بالابری آسانسور، و افزایش تولید حرارت ناخواسته می‌شود.⁴ این غلظت زیاد همچنین می‌تواند منجر به بروز پدیده کاویتاسیون در پمپ گردد.

۲.۲. شاخص گرانروی (VI) و پایداری دمایی (HV vs. HLP)

شاخص گرانروی (Viscosity Index – VI) نشان‌دهنده میزان تغییر ویسکوزیته یک روغن بر اثر تغییر دما است.⁹ VI بالا به معنای پایداری بیشتر روغن است.

استاندارد و فراتر از آن: روغن‌های استاندارد هیدرولیک (HLP یا HM) معمولاً دارای VI در محدوده ۹۰ تا ۱۰۰ هستند.¹² این روغن‌ها برای بیشتر آسانسورهای با کارکرد متوسط مناسب‌اند. با این حال، در آسانسورهای با ترافیک بسیار بالا (که نوسانات دمایی زیاد است) یا سیستم‌هایی که از شیرآلات الکترونیکی حساس استفاده می‌کنند، روانکارهای HV (High Viscosity Index) با شاخص گرانروی بالای ۱۳۰ توصیه می‌شوند.⁵ استفاده از HV پایداری حرکتی و دقت کنترل شیرآلات را در تمام طول روز تضمین می‌کند. اگر شاخص گرانروی پایین باشد، ویسکوزیته روغن در شرایط گرم و سرد به شدت نوسان می‌کند و عملکرد آسانسور در شرایط مختلف محیطی ناسازگار خواهد بود.⁹

۲.۳. مقاومت در برابر تخریب و آلودگی

پایداری روغن در برابر آلودگی‌های محیطی و شیمیایی، عمر مفید آن را تعیین می‌کند:

• قابلیت جداسازی آب (Demulsibility): نفوذ رطوبت از محیط یا تراکم داخلی به مخزن اجتناب‌ناپذیر است. یک روغن استاندارد باید بتواند آب را به سرعت از خود جدا کند تا از تشکیل امولسیون پایدار (روغن شیری رنگ) جلوگیری نماید.¹⁴ امولسیون باعث کاهش شدید خواص روانکاری، تسریع اکسیداسیون و ایجاد زنگ‌زدگی و خوردگی فلزات در تماس با روغن می‌شود.⁴ بر اساس استاندارد، زمان جداسازی آب در دمای $54^{\circ} \text{C}$ باید کمتر از ۱۵ دقیقه باشد.¹⁶

• پایداری اکسیداسیون: روغن‌های هیدرولیک تحت دما و فشار بالا، تمایل به اکسید شدن دارند که منجر به تولید ترکیبات اسیدی، افزایش عدد کل اسید (TAN) و تشکیل لجن (رسوب ژل‌مانند) می‌شود.⁷ این لجن می‌تواند فیلترها و مسیرهای داخلی شیرآلات را مسدود کرده و عملکرد سیستم را مختل کند. روغن‌های باکیفیت به دلیل افزودنی‌های ضد اکسیداسیون، پایداری طولانی‌مدتی در برابر این پیری شیمیایی نشان می‌دهند.⁴

جدول ۱: مشخصات فنی کلیدی روغن‌های هیدرولیک استاندارد برای آسانسور (HLP/HM)

بخش ۳: راهنمای انتخاب گرید مناسب (ISO VG 32، 46، 68) بر اساس شرایط عملیاتی

انتخاب گرید ویسکوزیته مناسب باید با در نظر گرفتن محدوده دمایی کارکرد سیستم و دمای محیط اتاق ماشین صورت گیرد.² ویسکوزیته‌ای که در دمای اتاق ماشین عملکرد سیستم را در محدوده بهینه (معمولاً بین $15^{\circ} \text{C}$ تا $45^{\circ} \text{C}$) حفظ کند، ایده‌آل است.⁵

۳.۱. تحلیل گرید ISO VG 68: راه‌حل مناطق گرم و پرکار

روغن‌های هیدرولیک گرید ۶۸ دارای ویسکوزیته سینماتیک در دمای 40درجه هستند.

• مناسب برای: این گرید انتخاب اصلی برای مناطق گرمسیری یا مناطقی با دمای محیط بالا (بالای 25درجه ) است.¹⁷ همچنین برای آسانسورهای با ترافیک بسیار بالا که حرارت زیادی تولید می‌کنند و دمای روغن به‌طور مداوم افزایش می‌یابد، توصیه می‌شود.

• توجیه فنی: در دمای بالا، تمامی روغن‌ها رقیق می‌شوند. گرید ۶۸ به دلیل نقطه شروع ویسکوزیته بالاتر، حتی پس از گرم شدن شدید، ویسکوزیته خود را در محدوده‌ای حفظ می‌کند که از نشت داخلی جلوگیری کرده و پایداری عملکرد شیرآلات را تضمین می‌نماید.⁷

۳.۲. تحلیل گرید ISO VG 46: انتخاب متعادل و رایج

روغن‌های هیدرولیک گرید ۴۶ (VG 46) دارای ویسکوزیته سینماتیک در دمای 40درجه  معادل 46  درجه هستند.

• مناسب برای: این گرید رایج‌ترین انتخاب در اکثر مناطق معتدل جهان و همچنین مناطق مرکزی ایران است که دمای محیط اتاق ماشین در محدوده 10درجه  تا 25درجه  قرار دارد.⁵

• توجیه فنی: VG 46 تعادل خوبی بین کارکرد در دمای سرد و گرم فراهم می‌کند. این گرید در عین حال که در استارت‌های معمولی فشار کمتری به پمپ وارد می‌کند، ضخامت فیلم کافی را برای روانکاری سیستم‌های مدرن حفظ می‌نماید. شیرهای الکترونیکی نیز اغلب عملکرد مطلوبی را در محدوده دمایی روغن VG 46 با شاخص گرانروی ۱۰۰ نشان می‌دهند.⁵

۳.۳. تحلیل گرید ISO VG 32: الزامات آب و هوای سرد

روغن‌های هیدرولیک گرید ۳۲ (VG 32) دارای ویسکوزیته سینماتیک در دمای 40 درجه  معادل 32 درجه هستند.

• مناسب برای: این گرید منحصراً برای مناطقی با آب و هوای سرد پایدار که دمای اتاق ماشین به طور منظم زیر  10درجه  می‌رسد، توصیه می‌شود. ویسکوزیته پایین‌تر، عملکرد مطلوب پمپ و سیستم را در شروع کارکرد سرد تضمین می‌کند.

• ملاحظه مهم: در صورتی که این گرید در آسانسورهای پرکار یا مناطق گرم استفاده شود، به سرعت بیش از حد رقیق شده و مشکلات نشت و سایش را به وجود می‌آورد.¹¹

جدول ۲: راهنمای انتخاب گرید ISO VG بر اساس دمای محیط (عملیاتی)

بخش ۴: معرفی محصولات برتر بازار (پخش عمده روغن آسانسور)

در حوزه پخش عمده روغن آسانسور، انتخاب محصولات باکیفیت از تولیدکنندگان معتبر، تضمین‌کننده کارایی و استاندارد بودن روانکار است. در اینجا، محصولات هیدرولیک مناسب که استانداردهای لازم را برای سیستم‌های بالابری تأمین می‌کنند، معرفی می‌شوند:

۱. هیدرولیک 20 لیتری 68 اجیپ (AGIP OSO S 68 / ARNICA 68):

روغن‌های هیدرولیک اجیپ (Eni) نظیر OSO S 68، روغن‌هایی پیشرفته با خاصیت ضد سایش قوی و پایداری حرارتی و اکسیداسیون ممتاز هستند.19 این روغن‌ها به دلیل شاخص گرانروی بالا و قابلیت جداسازی آب عالی، طول عمر سیستم را افزایش داده و برای سیستم‌های هیدرولیک تحت فشار بالا در مناطق گرمسیر ایده‌آل می‌باشند.3

۲. هیدرولیک 68 زیگ (Zig) (یک لیتری و 20 لیتری):

روغن هیدرولیک ۶۸ زیگ (پر فلوپ) با تأکید بر تأمین خواص ضد سایش (AW) و مقاومت در برابر زنگ‌زدگی، عملکرد روان و ایمن پمپ‌های آسانسور را در گریدهای VG 68 تضمین می‌کند.14 این محصول با شاخص گرانروی بالای ۹۵ و نقطه اشتعال بالا، پایداری حرارتی خوبی برای آسانسورهای با بار حرارتی بالا فراهم کرده و در حجم‌های ۱ لیتری و ۲۰ لیتری برای نیازهای عمده و جزئی موجود است.16

۳. هیدرولیک 68 ایرانول 20 لیتری (ایرانول H 68):

روغن ایرانول H 68 یکی از روغن‌های هیدرولیک داخلی معتبر است که بر پایه روغن پارافینیک مرغوب و حاوی افزودنی‌های ضد زنگ و ضد اکسیداسیون تولید می‌شود.8 این روغن برای استفاده در سیستم‌های هیدرولیک تحت بار سنگین در آب و هوای گرم و معتدل با درجه حرارت بالا، پایداری عملکرد و حفظ یکپارچگی سیستم را فراهم می‌کند.

۴. هیدرولیک C 68 ایرانول (روغن گردشی):

سری C ایرانول به عنوان روغن‌های گردشی شناخته می‌شوند که دارای سطح کارایی HL (DIN 51524 Part – I) هستند و خواص ضد زنگ‌زدگی و پایداری اکسیداسیون قوی دارند.21 این گرید با قابلیت جداسازی آب برجسته، به ویژه در سیستم‌هایی که در معرض آلودگی آب قرار دارند، مناسب است و به حفظ تمیزی مخزن کمک می‌کند.

۵. هیدرولیک H46 ایرانول (ایرانول H 46):

ایرانول H 46، که در لیست روغن‌های هیدرولیک H ایرانول قرار دارد، بهترین انتخاب برای آسانسورهای واقع در اقلیم‌های معتدل و استاندارد است.8 این روغن تمامی خواص ضد سایش و ضد زنگ مورد نیاز سیستم‌های هیدرولیک را تأمین کرده و پایداری عملکرد را در دامنه دمایی رایج در اکثر مناطق کشور تضمین می‌نماید.

۶. بشکه هیدرولیک H68 بهران و هیدرولیک 20 لیتری H68 بهران:

بهران هیدرولیک H 68 (HLP 68) یکی از پرکاربردترین روغن‌های هیدرولیک در صنعت بالابری ایران است. این محصول با شاخص گرانروی ۹۵ و نقطه ریزش پایین 24 درجه  پایداری حرارتی مطلوبی داشته و برای تأمین نیازهای حجم بالا و کارکرد طولانی‌مدت در شرایط گرم، ایده‌آل است.13 این روغن به صورت ۲۰ لیتری و بشکه‌ای برای پخش عمده روغن آسانسور در دسترس قرار دارد.

۷. هیدرولیک 1 لیتری آسان کاسپین آریان:

این محصول به طور خاص برای پاسخگویی به نیازهای آسانسورهای هیدرولیک و انجام سرویس‌های جزئی طراحی شده است.24 روغن آسان کاسپین آریان با فرمولاسیون تخصصی و افزودنی‌های ضد کف و ضد سایش، تضمین‌کننده عملکرد روان سیستم بوده و برای شارژ روغن و سرویس‌های دوره‌ای ایده‌آل می‌باشد.

بخش ۵: نکات مهم در انتخاب و نگهداری روغن مناسب (راهنمای عملیاتی)

حتی بهترین روغن هیدرولیک نیز اگر به درستی مدیریت نشود، عملکرد مطلوب را ارائه نخواهد داد. مدیریت صحیح روغن شامل کنترل آلودگی، دما و جلوگیری از اختلاط است.

۵.۱. اهمیت فوق‌العاده تمیزی روغن و فیلتراسیون

تمیزی روغن هیدرولیک اساسی‌ترین اصل در حفظ سلامت سیستم است.²⁵ بیشترین هزینه‌های خرابی در سیستم‌های هیدرولیک ناشی از آلودگی ذرات جامد و رطوبت است.²⁵

خطر ذرات میکرونی: ذرات جامد (حتی در روغن تازه پلمپ شده) و پلیسه‌های فلزی ناشی از سایش قطعات، بزرگترین تهدید برای سیستم هستند. ذرات بسیار ریز (اغلب زیر ۱۰ میکرون) قادرند به تلرانس‌های بسیار کوچک بین اسپول‌های شیرآلات و محفظه پمپ نفوذ کرده و مانند سمباده عمل کنند، که منجر به سایش سریع و تخریب سطوح صیقلی می‌شود.²⁵

نقش فیلترها: فیلترهای هیدرولیک وظیفه جداسازی این آلاینده‌ها و حفظ کلاس تمیزی روغن را بر عهده دارند.²⁶ توصیه اکید این است که هنگام پر کردن مخزن با روغن نو، حتماً روغن از طریق یک فیلتر ثانویه باکیفیت (Filter Cart) عبور داده شود، زیرا حتی روغن‌های تازه نیز آلودگی میکرونی بالایی دارند.²⁵ تمیز نگه داشتن روغن از طریق فیلتراسیون مناسب، بسیار مقرون به صرفه‌تر و منطقی‌تر از تعویض قطعات آسیب دیده است.²⁶

۵.۲. مدیریت سطح و جلوگیری از کاویتاسیون (حفره‌زایی)

سطح روغن در مخزن هیدرولیک باید همواره در محدوده مجاز تعیین شده توسط سازنده حفظ شود. پایین بودن سطح روغن می‌تواند منجر به پدیده‌ای به نام کاویتاسیون یا حفره‌زایی شود.²⁸

مکانیسم کاویتاسیون: کاویتاسیون زمانی رخ می‌دهد که فشار در قسمت مکش پمپ (معمولاً به دلیل سطح پایین روغن یا گرفتگی فیلتر خط مکش) به شدت کاهش می‌یابد.²⁹ این افت فشار باعث تشکیل حباب‌های بخار یا گاز در سیال می‌شود. زمانی که این حباب‌ها وارد ناحیه پرفشار پمپ می‌شوند، به سرعت می‌ترکند و موج‌های ضربه‌ای بسیار قوی ایجاد می‌کنند که به سطوح فلزی پمپ آسیب می‌زنند و منجر به خوردگی حفره‌ای می‌شوند.²⁸ نشانه‌های کاویتاسیون شامل سروصدای غیرعادی و زوزه کشیدن پمپ است.²⁹

راهکار عملیاتی: علاوه بر حفظ سطح مناسب روغن ¹¹، بررسی و پاکسازی دوره‌ای توری‌ها و فیلترهای خط مکش پمپ از انسداد برای اطمینان از جریان کافی سیال به پمپ، ضروری است.²⁹

۵.۳. خطرات اختلاط روغن‌ها و ناسازگاری افزودنی‌ها

یکی از خطاهای رایج در نگهداری سیستم‌های هیدرولیک، اختلاط روغن‌ها با برندها یا گریدهای متفاوت است.⁷

دلایل فنی ممنوعیت اختلاط: روغن‌های مختلف دارای بسته‌های افزودنی شیمیایی متفاوتی هستند. اختلاط این مواد می‌تواند منجر به ناسازگاری‌های شیمیایی شود، که پیامدهای جدی در پی دارد:

1. تشکیل رسوب و لجن: افزودنی‌ها ممکن است با یکدیگر واکنش داده و رسوبات ژل‌مانند تشکیل دهند که فیلترها و مسیرهای کوچک شیرآلات را مسدود می‌کند.⁷

2. کاهش خواص حیاتی: اختلاط می‌تواند خاصیت ضد کف یا ضد سایش روغن را تضعیف کرده و منجر به عملکرد ضعیف و آسیب‌پذیری سیستم شود.⁷

3. خرابی آب‌بندها: ناسازگاری شیمیایی می‌تواند بر الاستومرها و آب‌بندهای پلیمری تأثیر بگذارد و منجر به تورم یا سخت شدن و در نهایت نشتی شود.

همواره باید از یک برند و یک گرید مشخص (VG) در سیستم هیدرولیک استفاده شود.

بخش ۶: اثرات فاجعه‌بار انتخاب اشتباه یا تأخیر در تعویض روغن

سرمایه‌گذاری در پخش عمده روغن آسانسور استاندارد در مقابل استفاده از روغن نامناسب، از نظر اقتصادی کاملاً توجیه‌پذیر است. خسارات ناشی از انتخاب اشتباه، به مراتب بیشتر از صرفه‌جویی اولیه در خرید روغن ارزان‌تر خواهد بود.

۶.۱. نشانه‌های فوری خرابی روغن

تشخیص زودهنگام خرابی یا آلودگی روغن می‌تواند از بروز فجایع مکانیکی جلوگیری کند. سه علامت ساده و رایج نشانگر نیاز به توجه فوری هستند:

1. سروصدای غیرعادی: زوزه کشیدن یا صدای غیر معمول از پمپ که اغلب ناشی از کاویتاسیون (کمبود روغن یا هوادهی) است.³⁰

2. داغ‌شدن بیش از حد روغن هیدرولیک: اگر دمای روغن بیش از حد مجاز (معمولاً بالای $60^{\circ} \text{C}$) افزایش یابد، نشان دهنده ویسکوزیته نامناسب (که باعث نشت و اصطکاک داخلی زیاد می‌شود) یا مشکل در سیستم خنک‌کاری است.⁷

3. کند شدن عملکرد یا توقف غیر دقیق: کاهش سرعت بالابری، یا ناتوانی کابین در حفظ تراز دقیق (Leveling) در طبقات، اغلب نتیجه کاهش ویسکوزیته و افزایش نشت داخلی است.⁴

۶.۲. تأثیر روغن نامناسب بر عمر قطعات

سایش تسریع‌شده پمپ: روغن‌های بی کیفیت، فاقد افزودنی‌های ضد سایش لازم هستند یا سطح آلودگی بالایی دارند. این امر به طور مستقیم باعث افزایش سایش داخلی پمپ هیدرولیک می‌شود.⁴ پمپ‌ها به دلیل ساختار دقیق و حساس، گران‌ترین قطعات سیستم هیدرولیک هستند و سایش زودرس آن‌ها، هزینه‌های تعمیرات را به شدت افزایش می‌دهد.

خرابی سیل‌ها و نشت روغن: دمای بیش از حد بالا، ناشی از روغن نامناسب یا کارکرد طولانی‌مدت، پیری و تخریب آب‌بندهای پلاستیکی (Seal) را تسریع می‌کند.⁷ روغن اکسید شده (اسیدی) نیز باعث شکنندگی و کاهش خاصیت ارتجاعی این قطعات شده، که در نهایت منجر به نشتی‌های خارجی جدی و خروج سیال از سیستم می‌شود.⁷

افزایش عدد اسیدی (TAN): با پیری روغن و اکسیداسیون، عدد کل اسید (TAN) افزایش می‌یابد.¹⁵ این اسیدها به تدریج سطوح فلزی و آب‌بندها را خورده و باعث خوردگی شیمیایی می‌شوند. افزایش TAN بیش از ۵۰ درصد نسبت به روغن نو، نشان‌دهنده نیاز فوری به تعویض روغن است.¹⁵

بخش ۷: دستورالعمل‌های تخصصی تعویض و مدیریت روغن آسانسور

تعویض روغن هیدرولیک آسانسور یک فرآیند تخصصی است که باید در زمان مناسب و با دقت انجام شود.

۷.۱. زمان تعویض روغن آسانسور: تغییر از زمان ثابت به آنالیز وضعیت

اگرچه بسیاری از سرویس‌کاران یک دوره عمومی ۳ تا ۵ ساله یا ۵۰۰۰ تا ۱۰۰۰۰ ساعت کارکرد را برای تعویض روغن هیدرولیک پیشنهاد می‌کنند ³¹، اما رویکرد مدرن و تخصصی بر آنالیز وضعیت روغن (Condition Monitoring) متمرکز است.¹⁵

اهمیت آنالیز دوره‌ای: سیستم‌های هیدرولیک آسانسور در ساختمان‌های مختلف، بار کاری متفاوتی دارند (میزان ترافیک، دمای محیط و وجود شیر الکترونیکی)؛ بنابراین، تعیین زمان تعویض بر اساس ساعت کارکرد یا دوره زمانی ثابت، دقیق نیست. آنالیز دوره‌ای روغن (مثلاً سالیانه) تنها راه علمی برای تعیین دقیق زمان تعویض و تشخیص زوال واقعی روغن است. این آنالیز شامل تست‌های ویسکوزیته، TAN، و آلودگی به آب و ذرات است.¹⁵

۷.۲. معیارهای بحرانی آنالیز روغن (Oil Analysis)

آنالیز روغن باید توسط آزمایشگاه‌های معتبر انجام شود و نتایج باید با مشخصات روغن نو مقایسه گردد:

• تغییر ویسکوزیته: اگر ویسکوزیته سینماتیک در دمای  40 درجه  بیش از ۱۰ تا ۱۵ درصد نسبت به گرید اصلی (برای مثال VG 68) کاهش یا افزایش یافته باشد، نشان‌دهنده شکست روغن پایه یا آلودگی است و نیاز به تعویض دارد.¹⁵

• آلودگی به آب: وجود رطوبت بیش از 0.1 درصد (1000 ppm) در روغن خطر امولسیون، زنگ‌زدگی و تسریع اکسیداسیون را به شدت بالا می‌برد و معمولاً نقطه بحرانی برای تعویض روغن محسوب می‌شود.¹⁵

• عدد اسیدی (TAN): همانطور که ذکر شد، افزایش TAN بیش از ۵۰ درصد نسبت به روغن نو، زنگ خطر جدی تشکیل اسید و خوردگی قطعات فلزی را به صدا در می‌آورد.¹⁵

۷.۳. مراحل تخصصی تعویض کامل روغن

تعویض روغن هیدرولیک آسانسور باید توسط افراد متخصص و با رعایت نکات ایمنی و فنی انجام شود:

1. ایمن‌سازی سیستم: ابتدا باید تابلوی برق آسانسور به صورت کامل از مدار خارج شود تا از خطرات احتمالی جلوگیری گردد.³⁴

2. تخلیه کامل روغن کهنه: روغن فرسوده و آلوده باید به طور کامل از طریق دریچه تخلیه موتور یا پمپ خارج شود. اطمینان از تخلیه کامل، به ویژه باقیمانده‌های لجن و آلودگی در کف مخزن، بسیار حیاتی است.³⁴

3. تمیزکاری و فلاشینگ: اگر روغن قبلی به شدت آلوده یا حاوی لجن زیاد باشد، باید مخزن کاملاً تمیز شده و در صورت لزوم، سیستم با یک سیال فلاشینگ مناسب (یا به توصیه فنی، استفاده از مقدار کمی گازوئیل برای شستشوی مجراها و سپس خشک کردن کامل) پاکسازی شود.³⁴

4. تعویض فیلترها: در این مرحله، تمامی المان‌های فیلتر (شامل فیلتر مکش و فیلتر برگشت) باید با نمونه‌های نو و با کیفیت جایگزین شوند.

5. شارژ با روغن فیلتر شده: روغن نو باید بر اساس گرید مناسب منطقه (VG 46 یا VG 68) و با در نظر گرفتن نوع پمپ تهیه شود.³⁴ توصیه می‌شود هنگام ریختن روغن تمیز، از فیلتر استفاده شود تا آلودگی‌های خارجی به مخزن وارد نشود.²⁷ پس از شارژ، باید سطح روغن کنترل و هواگیری سیستم انجام شود.

سوالات متداول (FAQ)

آیا می‌توان در آسانسور هیدرولیک از روغن‌های ATF استفاده کرد؟

خیر، این یک اشتباه فنی خطرناک است. روغن‌های ATF (مانند دکسرون) فاقد بسته‌های افزودنی ضد سایش (AW) با دوز قوی هستند که برای تحمل فشار و بار پمپ‌های آسانسور هیدرولیک ضروری است. استفاده از ATF منجر به سایش سریع پمپ و خرابی زودهنگام سیستم خواهد شد.

منظور از روغن هیدرولیک HV چیست و چه مزیتی دارد؟

HV مخفف High Viscosity Index (شاخص گرانروی بالا) است. این روغن‌ها به دلیل داشتن افزودنی‌های بهبود دهنده VI، پایداری دمایی بسیار بیشتری نسبت به روغن‌های استاندارد HLP دارند. روغن HV برای آسانسورهای پرکار که دمای روغن در طول روز نوسان زیادی دارد یا سیستم‌هایی که از شیرآلات الکترونیکی حساس استفاده می‌کنند، تضمین‌کننده دقت و نرمی حرکت است.⁵

چگونه بفهمیم روغن هیدرولیک فاسد شده است؟

علائم اولیه شامل افزایش صدای پمپ (کاویتاسیون)، داغ شدن بیش از حد روغن، کدورت یا تغییر رنگ، و کاهش سرعت یا دقت آسانسور است.⁴ با این حال، مطمئن‌ترین راه، انجام آنالیز روغن دوره‌ای است تا عدد اسیدی (TAN)، میزان رطوبت و تغییرات ویسکوزیته مشخص شود.

آیا می‌توان روغن‌های هیدرولیک با گریدهای مختلف را مخلوط کرد؟

خیر. هرگز نباید روغن‌های با گرید یا برندهای متفاوت را مخلوط کرد. افزودنی‌های مختلف ممکن است ناسازگار باشند و این اختلاط منجر به کاهش خواص ضد سایش، کف کردن، و تشکیل لجن یا رسوب در سیستم می‌شود.⁷

جمع‌بندی و نتیجه‌گیری: اهمیت انتخاب آگاهانه و پخش عمده روغن آسانسور استاندارد

عملکرد پایدار و ایمنی آسانسورهای هیدرولیک به طور مستقیم به کیفیت سیال هیدرولیک وابسته است. انتخاب روغن مناسب نیازمند یک تحلیل فنی دقیق شامل ویسکوزیته (VG 46 برای اقلیم معتدل و VG 68 برای اقلیم گرم و پرکار)، شاخص گرانروی بالا (به ویژه HV برای سیستم‌های حساس)، و تأمین خواص ضد سایش و ضد خوردگی قوی است.

در حوزه پخش عمده روغن آسانسور، تمرکز بر محصولات استاندارد و معتبر داخلی و خارجی نظیر سری‌های H و C ایرانول، بهران H، اجیپ و زیگ، نه تنها عملکرد بهینه سیستم را تضمین می‌کند، بلکه با جلوگیری از سایش قطعات گران‌قیمت مانند پمپ، هزینه‌های عملیاتی و نگهداری آسانسور را در بلندمدت به شدت کاهش می‌دهد. تصمیمات آگاهانه در انتخاب روغن، با محوریت آنالیز و پایش وضعیت (به جای تعویض زمان‌بندی شده)، یک استراتژی حیاتی برای حفظ عمر و کارایی زیرساخت‌های بالابری محسوب می‌شود.